होम › मुख्य उत्तर › वर्चस्व की छाया में रणनीतिक स्वायत्तता: भारत का RCEP-पश्चात व्यापार प्रतिमान
वर्चस्व की छाया में रणनीतिक स्वायत्तता: भारत का RCEP-पश्चात व्यापार प्रतिमान
अंतरराष्ट्रीय संबंध / अर्थव्यवस्थाRAS मुख्य · अंतरराष्ट्रीय संबंध; भारत व विश्व अर्थव्यवस्था; व्यापार नीति व रणनीतिक स्वायत्तता
प्रश्न (10 अंक, ~150 शब्द):
'RCEP से बाहर रहने का भारत का निर्णय महज़ संरक्षणवाद नहीं, बल्कि रणनीतिक स्वायत्तता का सुविचारित दावा था।' भारत की RCEP-पश्चात व्यापार रणनीति तथा 2026 की भू-आर्थिक उथल-पुथल में उसकी प्रासंगिकता के संदर्भ में समालोचनात्मक परीक्षण कीजिए।
आदर्श उत्तर
परिचय:
- RCEP विश्व का सबसे बड़ा समूह है (15 राष्ट्र, ~30% वैश्विक GDP); भारत 2019 में बाहर हुआ और पुनः शामिल होने से इनकार करता रहा — 2026 के अमेरिका-चीन शुल्क-युद्ध व पश्चिम एशिया अस्थिरता के बीच यह निर्णय फिर केंद्र में।
यह रणनीतिक था, महज़ संरक्षणवाद नहीं:
- पूर्व-विद्यमान $105 अरब+ घाटा (चीन $50 अरब) व 90% शुल्क-समाप्ति ने आयात-उछाल व MSME 'चाइना शॉक' का ख़तरा पैदा किया।
- निर्यात मूल्य-अलोचदार, आयात लोचदार — सदस्यता अंतर पाटती नहीं, चौड़ा करती।
- जवाब रचनात्मक रहा: आत्मनिर्भर भारत व 14 क्षेत्रों में PLI से विनिर्माण-मांसपेशी।
RCEP-पश्चात प्रतिमान:
- 'RCEP-माइनस-चाइना' हब-एंड-स्पोक द्विपक्षीय — 15 में से 14 सदस्यों से समझौते — ने बाज़ार-पहुँच पाई और नीति-स्पेस बचाया।
- बेल्ट एंड रोड के रणनीतिक विकल्प के रूप में IMEC; सक्रिय समुद्री सुरक्षा; 2026 में उत्पाद-शुल्क/LPG उपाय।
प्रति-दृष्टि:
- क्षेत्रीय मूल्य-श्रृंखलाओं से बहिष्करण व संरक्षण-जनित आत्मसंतुष्टि का जोखिम — एक वास्तविक स्वायत्तता-बनाम-कुशलता समझौता।
निष्कर्ष:
- क्रम-निर्धारण पर दांव — पहले ताक़त, फिर अपनी शर्तों पर एकीकरण; एक परिपक्व रणनीतिक स्वायत्तता जो औद्योगिक संप्रभुता को भविष्य की सौदेबाज़ी-शक्ति का आधार मानकर बचाती है।
सम्मिलित करने योग्य मुख्य बिंदु
RCEP (15 राष्ट्र, ~30% GDP)$105 अरब घाटा; चीन $50 अरबरणनीतिक स्वायत्तता बनाम संरक्षणवादआत्मनिर्भर भारत व PLI (14 क्षेत्र)RCEP-माइनस-चाइना हब-एंड-स्पोकIMEC बनाम बेल्ट एंड रोडमूल्य-अलोचदार निर्यातGVC-बहिष्करण प्रति-दृष्टि
स्रोत: · 2026-07-08
अपना उत्तर लिखें व ऐप में तुरंत AI मूल्यांकन पाएँ →
← सभी मुख्य आदर्श उत्तर